جایزه میگل دو سروانتس چیست؟ تاریخچه، برندگان، معیارها و مهمترین نویسندگان اسپانیاییزبان
جایزه ادبی میگل دو سروانتس (Premio de Literatura en Lengua Castellana Miguel de Cervantes) مهمترین جایزه ادبی اسپانیا و یکی از معتبرترین جوایز جهان برای ادبیات اسپانیاییزبان است.
این جایزه از سال ۱۹۷۶ به نویسندهای تعلق میگیرد که مجموعه آثارش سهمی برجسته در غنیتر شدن میراث ادبی به زبان اسپانیایی داشته باشد. برخلاف جایزههایی مانند بوکر، سروانتس معمولاً به یک رمان، مجموعه شعر یا اثر مشخص داده نمیشود؛ آنچه مورد تقدیر قرار میگیرد کارنامه ادبی یک نویسنده است.
در بیش از پنج دهه، نامهایی مانند خورخه لوئیس بورخس، اکتاویو پاز، گابریل گارسیا مارکز، ماریو بارگاس یوسا، کارلوس فوئنتس، میگل دلیبس، کاميلو خوسه سلا، آنا ماریا ماتوت و خوان گویتیسولو در فهرست برندگان آن قرار گرفتهاند.
سروانتس به همین دلیل چیزی فراتر از یک جایزه سالانه است؛ این جایزه نوعی نقشه از ادبیات اسپانیاییزبان معاصر به دست میدهد و نویسندگانی را برجسته میکند که در شکلگیری، گسترش و تحول این سنت ادبی نقش داشتهاند.
جایزه میگل دو سروانتس چیست؟
جایزه میگل دو سروانتس، که نام کامل آن «جایزه ادبی زبان اسپانیایی میگل دو سروانتس» است، هر سال از سوی وزارت فرهنگ اسپانیا به یک نویسنده اهدا میشود.
هدف اصلی جایزه، تقدیر از نویسندهای است که مجموعه آثار او به شکل قابل توجهی به میراث ادبی اسپانیاییزبان کمک کرده باشد.
به همین دلیل، سروانتس را میتوان جایزهای برای یک عمر فعالیت ادبی دانست، نه جایزهای برای بهترین کتاب یک سال.
نویسنده میتواند از هر ملیتی باشد؛ شرط اصلی این است که بخش کامل یا اساسی آثار ادبی او به زبان اسپانیایی نوشته شده باشد.
جایزه سروانتس از چه سالی آغاز شد؟
نخستین دوره جایزه سروانتس در سال ۱۹۷۶ برگزار شد و خورخه گییِن (Jorge Guillén)، شاعر اسپانیایی، نخستین دریافتکننده آن بود.
پس از آن، جایزه تقریباً هر سال به یکی از چهرههای مهم ادبیات اسپانیاییزبان تعلق گرفت.
فهرست برندگان از همان سالهای نخست نشان میدهد که جایزه تلاش کرده میان دو سوی جهان اسپانیاییزبان ارتباط برقرار کند: نویسندگان اسپانیا و نویسندگان آمریکای لاتین و دیگر کشورهای اسپانیاییزبان.
در سال ۱۹۷۹ یک استثنای تاریخی رخ داد و جایزه بهطور مشترک به خورخه لوئیس بورخس و خِراردو دیهگو تعلق گرفت.
پس از آن، مقررات جایزه تغییر کرد و جایزه دیگر قابل تقسیم، بدون برنده اعلامشدن یا اعطا بهصورت پس از مرگ نیست.
چرا نام این جایزه «سروانتس» است؟
نام جایزه به میگل دو سروانتس ساودرا، نویسنده بزرگ اسپانیایی و خالق دن کیشوت، اشاره دارد.
سروانتس یکی از مهمترین چهرههای تاریخ ادبیات جهان است و دن کیشوت معمولاً از نخستین رمانهای مدرن و یکی از آثار بنیادین ادبیات غرب دانسته میشود.
انتخاب نام او برای مهمترین جایزه ادبی اسپانیا نیز معنایی روشن دارد: جایزه میخواهد نویسندگانی را گرامی بدارد که در تداوم و غنای سنت ادبی زبان اسپانیایی نقشی ماندگار داشتهاند.
به این ترتیب، «سروانتس» در این جایزه فقط نام یک نویسنده نیست؛ نمادی از میراث ادبی مشترک جهان اسپانیاییزبان است.
چه کسانی میتوانند برنده جایزه سروانتس شوند؟
ملیت نویسنده مانع دریافت جایزه نیست.
هر نویسندهای که آثار ادبی او بهطور کامل یا در بخش اساسی به زبان اسپانیایی نوشته شده باشد، میتواند واجد شرایط دریافت جایزه باشد.
این ویژگی باعث شده سروانتس به جایزهای فراتر از مرزهای اسپانیا تبدیل شود.
در فهرست برندگان میتوان نویسندگانی از اسپانیا، مکزیک، آرژانتین، شیلی، کلمبیا، پرو، نیکاراگوئه، اروگوئه، کوبا و دیگر کشورهای جهان اسپانیاییزبان را دید.
جایزه سروانتس چگونه انتخاب میشود؟
انتخاب برنده توسط هیئت داوری انجام میشود.
نامزدها میتوانند از سوی نهادها و افراد مشخصی معرفی شوند، از جمله:
-
آکادمیهای زبان اسپانیایی
-
برندگان دورههای قبلی جایزه
-
مؤسسات مرتبط با ادبیات اسپانیاییزبان
-
اعضای هیئت داوری
در نتیجه، هر نویسندهای نمیتواند صرفاً با ثبت درخواست شخصی خود وارد رقابت شود.
هیئت داوران پس از بررسی نامزدها، نویسندهای را انتخاب میکند که از نظر مجموعه آثار و جایگاه ادبی، شایسته دریافت این افتخار باشد.
معیار انتخاب برنده سروانتس چیست؟
برخلاف جایزهای مانند بوکر که در آن یک کتاب مشخص در مرکز رقابت قرار دارد، در سروانتس تمرکز اصلی روی کارنامه ادبی نویسنده است.
به همین دلیل، عواملی مانند کیفیت ادبی آثار، سهم نویسنده در سنت ادبی اسپانیاییزبان، ماندگاری آثار و اهمیت کلی فعالیت ادبی او اهمیت دارند.
وزارت فرهنگ اسپانیا هدف جایزه را ادای احترام عمومی به نویسندهای میداند که با مجموعه آثار خود به غنیتر شدن میراث ادبی اسپانیاییزبان کمک کرده است.
در نتیجه، سروانتس را نمیتوان مسابقهای برای انتخاب «بهترین رمان سال» دانست.
جایزه سروانتس چقدر است؟
مبلغ جایزه سروانتس ۱۲۵ هزار یورو است.
این مبلغ به برنده تعلق میگیرد و علاوه بر آن، مراسم رسمی اهدای جایزه نیز بخشی مهم از جایگاه نمادین این رویداد است.
مراسم اهدای جایزه معمولاً در ۲۳ آوریل، روز جهانی کتاب و حق مؤلف، در تالار تشریفات دانشگاه آلکالا در شهر آلکالا دِ اِنارس برگزار میشود.
انتخاب ۲۳ آوریل نیز بیدلیل نیست؛ این تاریخ با یادبود درگذشت میگل دو سروانتس پیوند دارد.
اولین برنده جایزه سروانتس چه کسی بود؟
خورخه گییِن نخستین برنده جایزه سروانتس بود.
او شاعر و نویسنده اسپانیایی و یکی از چهرههای مهم نسل ادبی ۲۷ اسپانیا بود.
انتخاب گییِن در سال ۱۹۷۶ آغازگر فهرستی شد که بعدها بسیاری از بزرگترین نامهای ادبیات اسپانیاییزبان را در خود جای داد.
مشهورترین برندگان جایزه سروانتس
در میان برندگان جایزه سروانتس نامهای بسیار مهمی دیده میشود.
از جمله:
-
خورخه لوئیس بورخس
-
خورخه گییِن
-
آلخو کارپانتیه
-
اوکتاویو پاز
-
رافائل آلبرتی
-
ارنستو ساباتو
-
کارلوس فوئنتس
-
ماریا سامبرانو
-
آگوستو روا باستوس
-
آدولفو بیوی کاسارس
-
میگل دلیبس
-
ماریو بارگاس یوسا
-
کاميلو خوسه سلا
-
گابریل گارسیا مارکز
-
خوان گلمان
-
آنا ماریا ماتوت
-
نیکانور پارا
-
النا پونیاتوفسکا
-
فرناندو دل پاسو
-
ادواردو مندوسا
این فهرست از یک جهت بسیار مهم است: سروانتس فقط نویسندگان اسپانیایی را برجسته نکرده، بلکه ادبیات کشورهای مختلف جهان اسپانیاییزبان را نیز در یک جایزه مشترک کنار هم قرار داده است.
جایزه سروانتس و ادبیات آمریکای لاتین
یکی از مهمترین ویژگیهای سروانتس، نقش آن در ایجاد پیوند میان ادبیات اسپانیا و آمریکای لاتین است.
ادبیات اسپانیاییزبان در یک کشور خلاصه نمیشود. از بوئنوس آیرس و مکزیکوسیتی گرفته تا مادرید، هاوانا، سانتیاگو و ماناگوا، سنتهای ادبی متفاوتی در زبان اسپانیایی شکل گرفتهاند.
فهرست برندگان سروانتس این تنوع را بهخوبی نشان میدهد.
خورخه لوئیس بورخس از آرژانتین، اوکتاویو پاز از مکزیک، گابریل گارسیا مارکز از کلمبیا، ماریو بارگاس یوسا از پرو و آگوستو روا باستوس از پاراگوئه، هر یک نماینده بخشی متفاوت از ادبیات اسپانیاییزبان هستند.
از این نظر، سروانتس یکی از مهمترین جوایزی است که ادبیات اسپانیا و آمریکای لاتین را در یک فضای ادبی مشترک قرار داده است.
جایزه سروانتس و خورخه لوئیس بورخس
یکی از مشهورترین دورههای تاریخ جایزه سروانتس، سال ۱۹۷۹ است.
در این سال جایزه بهطور مشترک به خورخه لوئیس بورخس و خراردو دیهگو تعلق گرفت.
بورخس در آن زمان یکی از مشهورترین نویسندگان جهان بود و آثارش در داستان کوتاه، فلسفه، متافیکشن و ادبیات تخیلی تأثیر گستردهای گذاشته بود.
انتخاب مشترک این دو نویسنده، در تاریخ جایزه یک استثنا باقی ماند.
از آن پس مقررات جایزه به گونهای تنظیم شد که جایزه میان دو نویسنده تقسیم نشود.
آیا گابریل گارسیا مارکز برنده سروانتس شد؟
بله.
گابریل گارسیا مارکز در سال ۱۹۹۴ جایزه سروانتس را دریافت کرد.
او یکی از مهمترین نویسندگان قرن بیستم و یکی از شناختهشدهترین چهرههای ادبیات آمریکای لاتین بود.
گارسیا مارکز بیش از همه با رمان صد سال تنهایی شناخته میشود؛ اثری که در گسترش جهانی ادبیات آمریکای لاتین و رئالیسم جادویی نقش مهمی داشت.
دریافت سروانتس برای او در واقع تقدیری از یک کارنامه ادبی بود، نه صرفاً یک رمان.
آیا ماریو بارگاس یوسا برنده سروانتس شد؟
بله.
ماریو بارگاس یوسا در سال ۱۹۹۴ برنده جایزه سروانتس شد.
او یکی از برجستهترین رماننویسان ادبیات آمریکای لاتین بود و در کنار نویسندگانی مانند گارسیا مارکز، بورخس و کارلوس فوئنتس، از چهرههای مهم ادبیات مدرن این منطقه به شمار میرود.
بارگاس یوسا بعدها در سال ۲۰۱۰ جایزه نوبل ادبیات را نیز دریافت کرد.
این موضوع نمونهای جالب از همپوشانی اعتبار سروانتس با دیگر مهمترین جوایز ادبی جهان است.
آیا نویسندهای هم نوبل و هم سروانتس را برده است؟
بله.
چندین نویسنده در هر دو فهرست دیده میشوند.
از مشهورترین نمونهها:
-
گابریل گارسیا مارکز
-
ماریو بارگاس یوسا
-
اوکتاویو پاز
-
کاميلو خوسه سلا
این همپوشانی نشان میدهد که سروانتس در ارزیابی جایگاه ادبی نویسندگان اسپانیاییزبان نقش مهمی دارد.
البته این دو جایزه فلسفه یکسانی ندارند: نوبل یک جایزه جهانی برای کارنامه ادبی نویسنده است، در حالی که سروانتس بهطور مشخص بر میراث ادبی به زبان اسپانیایی تمرکز دارد.
آیا جایزه سروانتس فقط به رماننویسان داده میشود؟
خیر.
سروانتس محدود به رمان نیست.
شاعران، داستاننویسان، نمایشنامهنویسان و دیگر نویسندگانی که کارنامه ادبی برجستهای به زبان اسپانیایی دارند نیز میتوانند برنده شوند.
فهرست برندگان شامل شاعرانی مانند خورخه گییِن، اوکتاویو پاز، نیکانور پارا و رافائل آلبرتی است.
این تنوع یکی از دلایلی است که سروانتس را باید جایزهای برای ادبیات اسپانیاییزبان دانست، نه صرفاً جایزهای برای رمان.
آیا جایزه سروانتس به یک کتاب داده میشود؟
خیر.
این یکی از مهمترین نکاتی است که باید هنگام معرفی جایزه سروانتس در نظر گرفت.
جایزه به یک اثر مشخص تعلق نمیگیرد، بلکه مجموعه آثار نویسنده مورد تقدیر قرار میگیرد.
بنابراین اگر مثلاً یک نویسنده به خاطر یک رمان بسیار مشهور شود، نمیتوان نتیجه گرفت که سروانتس دقیقاً برای همان رمان به او داده شده است.
کتابهای معروف نویسندگان برنده را میتوان در صفحه نویسنده معرفی کرد، اما جایزه متعلق به کارنامه کلی اوست.
آخرین برنده جایزه سروانتس کیست؟
آخرین برنده اعلامشده، گونزالو سِلوریو (Gonzalo Celorio)، نویسنده و منتقد ادبی مکزیکی است.
او برنده جایزه سروانتس ۲۰۲۵ شد.
وزارت فرهنگ اسپانیا اعلام کرده است که با انتخاب سلوریو، تعداد نویسندگان برنده جایزه از آغاز تأسیس آن به ۵۱ نفر رسیده است.
سلوریو از چهرههای مهم ادبیات و نقد ادبی مکزیک است و بخش مهمی از فعالیت او با بررسی و پاسداری از میراث ادبی اسپانیاییزبان پیوند دارد.
مراسم رسمی اهدای جایزه دوره ۲۰۲۵ در ۲۳ آوریل ۲۰۲۶ برگزار شد.
جایزه سروانتس ۲۰۲۶
در زمان بهروزرسانی این مقاله، برنده دوره ۲۰۲۶ هنوز اعلام نشده است.
بنابراین باید میان «آخرین برنده» و «برنده دوره جاری» تفاوت گذاشت.
آخرین برنده قطعی، گونزالو سلوریو در سال ۲۰۲۵ است.
این جایزه معمولاً سالانه اعلام میشود و پس از انتخاب برنده، مراسم رسمی اهدای آن در سال بعد برگزار میشود.
آیا نویسندگان ایرانی میتوانند جایزه سروانتس بگیرند؟
از نظر ملیت، شرطی برای اسپانیاییبودن نویسنده وجود ندارد.
معیار اصلی این است که اثر ادبی نویسنده بهطور کامل یا در بخش اساسی به زبان اسپانیایی نوشته شده باشد.
بنابراین یک نویسنده ایرانی نیز در صورت داشتن کارنامه ادبی واجد شرایط به زبان اسپانیایی، از نظر اصل شرایط ملیت مانعی ندارد.
اما صرف ایرانی بودن یا ترجمه شدن آثار یک نویسنده ایرانی به اسپانیایی به معنای واجد شرایط بودن برای سروانتس نیست.
تفاوت جایزه سروانتس با نوبل ادبیات چیست؟
هر دو جایزه معمولاً برای کارنامه ادبی یک نویسنده در نظر گرفته میشوند، اما دامنه آنها متفاوت است.
نوبل ادبیات یک جایزه جهانی است و نویسندگان همه زبانها میتوانند در آن مطرح باشند.
جایزه سروانتس بهطور مشخص به ادبیات اسپانیاییزبان مربوط است.
از طرف دیگر، نوبل توسط آکادمی سوئد انتخاب میشود، در حالی که سروانتس از سوی وزارت فرهنگ اسپانیا و با سازوکار داوری مربوط به این جایزه انتخاب میشود.
در نتیجه، میتوان سروانتس را یکی از مهمترین جوایز ادبی جهان اسپانیاییزبان دانست، در حالی که نوبل دامنه جهانی دارد.
تفاوت جایزه سروانتس با جایزه بوکر چیست؟
تفاوت حتی بنیادیتر است.
بوکر عمدتاً بر یک اثر داستانی مشخص تمرکز دارد و در هر دوره یک کتاب به عنوان برنده انتخاب میشود.
اما سروانتس برای مجموعه آثار یک نویسنده اعطا میشود.
به همین دلیل، مقایسه مستقیم «برنده بوکر» و «برنده سروانتس» چندان دقیق نیست؛ این دو جایزه در واقع دو پرسش متفاوت را پاسخ میدهند.
بوکر میپرسد:
کدام اثر داستانی در این دوره شایسته بالاترین تقدیر است؟
سروانتس بیشتر میپرسد:
کدام نویسنده در غنی کردن میراث ادبی اسپانیاییزبان سهمی برجسته داشته است؟
چرا جایزه سروانتس مهم است؟
اهمیت سروانتس فقط به مبلغ جایزه یا شهرت آن محدود نمیشود.
این جایزه یکی از معدود جوایز بزرگ ادبی است که یک زبان و یک حوزه فرهنگی گسترده را در مقیاس بینالمللی دنبال میکند.
زبان اسپانیایی در کشورهای متعددی در اروپا، آمریکای لاتین و دیگر نقاط جهان استفاده میشود و هر یک از این جوامع سنت ادبی خاص خود را دارند.
سروانتس با قرار دادن نویسندگان این سنتهای مختلف در یک فهرست مشترک، تصویری از ادبیات اسپانیاییزبان ارائه میدهد که مرزهای سیاسی اسپانیا را پشت سر میگذارد.
به همین دلیل، ارزش واقعی جایزه را میتوان در بخشی از آن، ایجاد یک حافظه مشترک برای ادبیات اسپانیاییزبان دانست.
آیا برنده سروانتس الزاماً بهترین نویسنده اسپانیاییزبان است؟
نه.
این نکته درباره هر جایزه ادبی مهم است.
سروانتس اعتبار بسیار بالایی دارد، اما تصمیم هیئت داوران را نباید یک رتبهبندی مطلق از همه نویسندگان اسپانیاییزبان دانست.
ادبیات معیار واحدی برای اندازهگیری ندارد و انتخاب یک نویسنده میتواند بر اساس نگاه ادبی، تاریخی و فرهنگی داوران در یک دوره مشخص شکل بگیرد.
به همین دلیل، فهرست برندگان سروانتس بهتر است به عنوان مجموعهای از نویسندگان بسیار مهم خوانده شود، نه جدولی که در آن نفر اول الزاماً «بهترین نویسنده تاریخ زبان اسپانیایی» باشد.
بهترین کتابهای برندگان سروانتس
از آنجا که سروانتس به کارنامه نویسنده داده میشود، «کتاب برنده سروانتس» تعبیر دقیقی نیست.
با این حال، بسیاری از برندگان آثاری دارند که برای شناخت ادبیات اسپانیاییزبان اهمیت ویژهای پیدا کردهاند.
برای نمونه:
-
صد سال تنهایی — گابریل گارسیا مارکز
-
دن کیشوت — میگل دو سروانتس؛ اثر مرتبط با نام جایزه، نه اثر برنده
-
خاطرات دخمه و دیگر آثار — اوکتاویو پاز
-
جنگ آخرالزمان — ماریو بارگاس یوسا
-
تغییرات و دیگر آثار — کارلوس فوئنتس
-
آثار داستانی و شعری خورخه لوئیس بورخس
-
آثار میگل دلیبس
-
آثار آنا ماریا ماتوت
این بخش در کامپیبوک بهتر است به شکل یک فهرست ثابت باقی نماند؛ هر کتاب باید به صفحه کتاب و نویسنده مربوط به خود لینک شود.
جایزه سروانتس چه تصویری از ادبیات اسپانیاییزبان ارائه میدهد؟
اگر فهرست برندگان را از ۱۹۷۶ تاکنون مرور کنیم، با ادبیاتی بسیار متنوع روبهرو میشویم.
در این فهرست، رماننویسان، شاعران، نمایشنامهنویسان و نویسندگانی با تجربههای تاریخی و فرهنگی کاملاً متفاوت حضور دارند.
این تنوع نشان میدهد که ادبیات اسپانیاییزبان یک سنت یکپارچه و یکنواخت نیست.
اسپانیایی زبان مشترک این نویسندگان است، اما تجربههای تاریخی، سیاسی و فرهنگی آنان میتواند بسیار متفاوت باشد.
شاید یکی از مهمترین ارزشهای سروانتس همین باشد که این تفاوتها را در کنار یک میراث زبانی مشترک قرار میدهد.
جمعبندی
جایزه میگل دو سروانتس از سال ۱۹۷۶ مهمترین تقدیر رسمی برای کارنامه نویسندگان ادبیات اسپانیاییزبان بوده است.
این جایزه به یک کتاب مشخص داده نمیشود، بلکه نویسندهای را برای مجموعه آثار و سهم او در غنیتر شدن میراث ادبی اسپانیاییزبان مورد تقدیر قرار میدهد.
از خورخه گییِن و خورخه لوئیس بورخس تا گابریل گارسیا مارکز، اوکتاویو پاز، ماریو بارگاس یوسا و بسیاری دیگر، فهرست برندگان سروانتس بخش مهمی از تاریخ ادبیات اسپانیاییزبان معاصر را در خود جای داده است.
آخرین برنده اعلامشده، گونزالو سلوریو از مکزیک است که جایزه دوره ۲۰۲۵ را دریافت کرد.
برای خواننده، سروانتس میتواند نقطه شروعی برای کشف ادبیاتی باشد که فراتر از مرزهای اسپانیا شکل گرفته است؛ ادبیاتی که از آمریکای لاتین تا اروپا، با یک زبان مشترک اما با تجربههای فرهنگی بسیار متفاوت، گسترش یافته است.
پرسشهای متداول
جایزه میگل دو سروانتس چیست؟
مهمترین جایزه ادبی اسپانیا برای تقدیر از کارنامه نویسندگان ادبیات اسپانیاییزبان است.
جایزه سروانتس از چه سالی برگزار میشود؟
نخستین دوره آن در سال ۱۹۷۶ برگزار شد.
اولین برنده سروانتس چه کسی بود؟
خورخه گییِن، شاعر اسپانیایی، نخستین برنده این جایزه بود.
جایزه سروانتس به یک کتاب داده میشود؟
خیر. جایزه برای مجموعه آثار ادبی یک نویسنده است.
مبلغ جایزه سروانتس چقدر است؟
۱۲۵ هزار یورو.
چه نویسندگانی میتوانند سروانتس بگیرند؟
نویسندگانی از هر ملیت که آثار ادبیشان بهطور کامل یا در بخش اساسی به زبان اسپانیایی نوشته شده باشد.
آخرین برنده جایزه سروانتس چه کسی است؟
گونزالو سلوریو، نویسنده و منتقد ادبی مکزیکی، برنده دوره ۲۰۲۵ است.
آیا گابریل گارسیا مارکز برنده سروانتس شد؟
بله. او در سال ۱۹۹۴ این جایزه را دریافت کرد.
آیا ماریو بارگاس یوسا برنده سروانتس شد؟
بله. او نیز در سال ۱۹۹۴ برنده جایزه شد.
آیا خورخه لوئیس بورخس برنده سروانتس شد؟
بله. بورخس در سال ۱۹۷۹ جایزه را بهصورت مشترک با خراردو دیهگو دریافت کرد.
آیا یک ایرانی میتواند برنده سروانتس شود؟
از نظر ملیت مانعی وجود ندارد؛ شرط اصلی مربوط به زبان آثار و شرایط ادبی جایزه است.
تفاوت سروانتس با نوبل ادبیات چیست؟
نوبل دامنه جهانی دارد، اما سروانتس مشخصاً بر ادبیات اسپانیاییزبان تمرکز میکند.
تفاوت سروانتس با بوکر چیست؟
بوکر بر یک اثر داستانی مشخص تمرکز دارد، در حالی که سروانتس برای مجموعه آثار یک نویسنده اهدا میشود.