انتشارات علمی و فرهنگی؛ معرفی، تاریخچه و حوزه فعالیت

انتشارات علمی و فرهنگی یکی از باسابقه‌ترین مجموعه‌های نشر در ایران است که ریشه‌های شکل‌گیری آن به دو مؤسسه مهم در تاریخ نشر معاصر ایران، یعنی بنگاه ترجمه و نشر کتاب و مؤسسه انتشارات فرانکلین بازمی‌گردد. این مجموعه در طول دهه‌های فعالیت خود، آثار متنوعی در زمینه‌های ادبیات فارسی و جهان، تاریخ، فلسفه، علوم اجتماعی، هنر، فرهنگ، متون کلاسیک و ادبیات کودک و نوجوان منتشر کرده است.

یکی از ویژگی‌های مهم انتشارات علمی و فرهنگی، توجه هم‌زمان به آثار تألیفی و ترجمه‌ای و انتشار متون کلاسیک در کنار آثار پژوهشی و ادبی معاصر است. فهرست کتاب‌های این ناشر، آثاری از نویسندگان و متفکران ایرانی و خارجی را دربر می‌گیرد.

تاریخچه انتشارات علمی و فرهنگی

برای شناخت تاریخ انتشارات علمی و فرهنگی، باید به سابقه دو مجموعه‌ای توجه کرد که در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند.

بنگاه ترجمه و نشر کتاب در سال ۱۳۳۲ تأسیس شد و در دوره فعالیت خود با چهره‌هایی مانند احسان یارشاطر، عبدالحسین زرین‌کوب و ایرج افشار همکاری داشت. این مؤسسه در زمینه ترجمه و انتشار آثار علمی و ادبی فعالیت می‌کرد و مجموعه‌هایی مانند «میراث ایران» را در کارنامه خود داشت.

مؤسسه دیگر، فرانکلین بود که فعالیت خود را از سال ۱۳۳۲ آغاز کرد و در طول سال‌های فعالیت خود نزدیک به دو هزار عنوان کتاب منتشر کرد. این مؤسسه در حوزه‌هایی مانند انتشار کتاب‌های آموزشی، ادبی و فرهنگی نیز فعالیت داشت.

در ادامه این روند، بنگاه ترجمه و نشر کتاب در اواخر سال ۱۳۶۰ به شرکت انتشارات علمی و فرهنگی تبدیل شد. سپس مجموعه‌ای که از مسیر مؤسسه فرانکلین به «شرکت انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی» تغییر نام داده بود، در سال ۱۳۷۲ در شرکت انتشارات علمی و فرهنگی ادغام شد.

بنابراین سابقه انتشارات علمی و فرهنگی را نمی‌توان صرفاً از زمان ثبت شرکت فعلی بررسی کرد؛ زیرا این مجموعه میراث چند دهه فعالیت دو نهاد مهم در صنعت نشر ایران را نیز در خود جای داده است.

انتشارات علمی و فرهنگی چه کتاب‌هایی منتشر می‌کند؟

فهرست آثار علمی و فرهنگی بسیار متنوع است و نمی‌توان فعالیت آن را به یک موضوع مشخص محدود کرد.

بر اساس عناوین ثبت‌شده، مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت این ناشر عبارت‌اند از:

• ادبیات فارسی
• ادبیات جهان
• رمان و داستان
• شعر
• متون کلاسیک
• تاریخ
• فلسفه
• علوم اجتماعی
• هنر
• موسیقی
• فرهنگ و مطالعات فرهنگی
• آثار علمی و پژوهشی
• ادبیات کودک و نوجوان
• زندگی‌نامه و خاطرات

این تنوع را می‌توان در فهرست آثار این ناشر مشاهده کرد؛ از «ایلیاد» و «اودیسه» گرفته تا آثار فلسفی، تاریخی، ادبی و کتاب‌های کودک و نوجوان.

ادبیات فارسی و متون کلاسیک

ادبیات فارسی و متون کلاسیک یکی از بخش‌های مهم کارنامه انتشارات علمی و فرهنگی است.

این ناشر در کنار آثار ادبی جدید، به انتشار و معرفی متون قدیمی و کلاسیک فارسی نیز توجه داشته است. در فهرست آن آثاری مانند دیوان مولانا کمال‌الدین اهلی ترشیزی، گزیده فیه مافیه و رساله قشیریه دیده می‌شود.

وجود این آثار در کنار کتاب‌های ادبی معاصر و ترجمه‌های ادبی، نشان می‌دهد که ادبیات در این مجموعه از منظر تاریخی و معاصر مورد توجه قرار گرفته است.

ادبیات جهان و رمان

بخش مهم دیگری از فهرست علمی و فرهنگی به ادبیات جهان و رمان‌های ترجمه‌شده اختصاص دارد.

در میان آثار این ناشر می‌توان نام نویسندگان شناخته‌شده‌ای مانند فئودور داستایفسکی، ایوان تورگنیف، ویلیام شکسپیر، امیلی برونته، هاینریش بل، هرمان هسه و ویلیام سامرست موآم را مشاهده کرد.

برای نمونه، کتاب‌هایی مانند «یادداشت‌های زیرزمینی»، «پدران و پسران»، «رومئو و ژولیت»، «بلندی‌های بادگیر»، «عقاید یک دلقک» و «گرگ بیابان» در فهرست آثار علمی و فرهنگی ثبت شده‌اند.

فلسفه و اندیشه

فلسفه نیز یکی از حوزه‌های پررنگ در فهرست انتشارات علمی و فرهنگی است.

این ناشر آثاری از فیلسوفان کلاسیک و نویسندگان حوزه فلسفه را منتشر کرده است. «سیاست» ارسطو، «جمهور» افلاطون، «فلسفه معاصر اروپایی» و «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» از جمله نمونه‌های قابل مشاهده در این حوزه هستند.

انتشار چنین آثاری باعث شده بخش فلسفه در فهرست این ناشر، هم آثار کلاسیک و هم مطالعات جدیدتر را شامل شود.

تاریخ و مطالعات تاریخی

تاریخ از دیگر زمینه‌های مهم فعالیت انتشارات علمی و فرهنگی است.

در فهرست این ناشر آثاری درباره تاریخ ایران و جهان، تمدن‌های باستانی و تاریخ اروپا دیده می‌شود. برای نمونه، «تاریخ ماد» نوشته ا.م. دیاکونوف، «جهان باستان» نوشته اریک کلاین و مجموعه «تمدن و سرمایه‌داری» اثر فرنان برودل در میان آثار این ناشر قرار دارند.

کتاب‌هایی مانند «کشمکش بر سر سلطه در اروپا» و آثار مرتبط با تاریخ اروپا نیز نشان‌دهنده توجه این ناشر به مطالعات تاریخی و اجتماعی است.

هنر و تاریخ هنر

انتشارات علمی و فرهنگی در زمینه هنر و تاریخ هنر نیز کتاب منتشر کرده است.

یکی از نمونه‌های شناخته‌شده در این زمینه، «خلاصه تاریخ هنر» نوشته پرویز مرزبان است که در فهرست آثار این ناشر ثبت شده است. همچنین کتاب‌هایی درباره موسیقی و زندگی هنرمندان نیز در میان آثار آن دیده می‌شود.

این بخش از فعالیت ناشر، حوزه‌های فرهنگی و هنری را در کنار ادبیات و علوم انسانی پوشش می‌دهد.

علوم اجتماعی و علوم انسانی

علوم اجتماعی و مطالعات انسانی نیز در فهرست انتشارات علمی و فرهنگی جایگاه قابل توجهی دارد.

برای نمونه، کتاب «ساخت اجتماعی واقعیت» نوشته پیتر برگر و کتاب «توسعه اجتماعی» نوشته جیمز میجلی از آثار این ناشر هستند. همچنین آثاری درباره حاکمیت شرکتی و مباحث تخصصی علوم انسانی و اجتماعی در فهرست آن دیده می‌شود.

این بخش نشان‌دهنده گستردگی فعالیت علمی و فرهنگی در زمینه انتشار آثار پژوهشی و دانشگاهی است.

ادبیات کودک و نوجوان

یکی دیگر از حوزه‌های فعالیت انتشارات علمی و فرهنگی، کتاب کودک و نوجوان است.

در فهرست این ناشر آثاری مانند «مامان جیغ‌جیغو» نوشته یوتا باوئر، «گوریل» نوشته آنتونی براون و «به آب نزدیک نشو دخترم» نوشته جان برنینگهام دیده می‌شود.

انتشار چنین آثاری نشان می‌دهد که فعالیت علمی و فرهنگی تنها به کتاب‌های تخصصی و بزرگسال محدود نشده و ادبیات کودک نیز بخشی از فهرست آن را تشکیل داده است.

آثار علمی و پژوهشی

همان‌طور که از نام این مجموعه پیداست، آثار علمی و پژوهشی نیز بخش مهمی از فعالیت آن را تشکیل می‌دهند.

موضوع شرکت در اساسنامه آن شامل چاپ و نشر تحقیقات و تتبعات دانشمندان و نویسندگان ایرانی و خارجی، انتشار آثار علمی و فرهنگی و همچنین ترجمه آثار علمی و فرهنگی سودمند عنوان شده است. همچنین انتشار متون معتبر فارسی و عربی نیز در موضوع فعالیت شرکت قرار گرفته است.

به همین دلیل، فهرست این ناشر تنها شامل کتاب‌های عمومی و ادبی نیست و آثار تخصصی در حوزه‌های مختلف علوم انسانی و فرهنگی را نیز شامل می‌شود.

ترجمه در انتشارات علمی و فرهنگی

ترجمه از ابتدا یکی از بخش‌های مهم فعالیت این مجموعه بوده است.

حتی در اساسنامه شرکت نیز ترجمه آثار علمی و فرهنگی سودمند خارجی به فارسی و بالعکس به‌عنوان یکی از موضوعات فعالیت آن ذکر شده است.

در فهرست آثار منتشرشده نیز نمونه‌های فراوانی از ترجمه آثار نویسندگان و پژوهشگران خارجی دیده می‌شود؛ از آثار ادبی داستایفسکی، شکسپیر و هسه گرفته تا آثار تاریخی، فلسفی و علوم اجتماعی.

برخی نویسندگان و آثار شناخته‌شده

در فهرست آثار انتشارات علمی و فرهنگی، نام طیف گسترده‌ای از نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و خارجی دیده می‌شود.

از میان نویسندگان خارجی می‌توان به این نام‌ها اشاره کرد:

• فئودور داستایفسکی
• ویلیام شکسپیر
• هومر
• ایوان تورگنیف
• امیلی برونته
• هرمان هسه
• هاینریش بل
• فرنان برودل
• اریک کلاین
• ارسطو
• افلاطون
• مولیر

در میان پدیدآورندگان ایرانی نیز نام‌هایی مانند پرویز مرزبان، حسن حسن‌زاده آملی، حسین محی‌الدین الهی قمشه‌ای و معصومه یزدانی در فهرست کتاب‌های این ناشر دیده می‌شود.

برخی کتاب‌های شناخته‌شده انتشارات علمی و فرهنگی

بر اساس فهرست‌های کتاب‌شناختی، نمونه‌هایی از آثار منتشرشده توسط این ناشر عبارت‌اند از:

• یادداشت‌های زیرزمینی؛ فئودور داستایفسکی
• پدران و پسران؛ ایوان تورگنیف
• رومئو و ژولیت؛ ویلیام شکسپیر
• تراژدی مکبث؛ ویلیام شکسپیر
• ایلیاد؛ هومر
• اودیسه؛ هومر
• بلندی‌های بادگیر؛ امیلی برونته
• عقاید یک دلقک؛ هاینریش بل
• گرگ بیابان؛ هرمان هسه
• تاریخ ماد؛ ا.م. دیاکونوف
• جهان باستان؛ اریک کلاین
• تمدن و سرمایه‌داری؛ فرنان برودل
• سیاست؛ ارسطو
• جمهور؛ افلاطون
• خلاصه تاریخ هنر؛ پرویز مرزبان
• رساله قشیریه
• گزیده فیه مافیه
• ساخت اجتماعی واقعیت؛ پیتر برگر
• توسعه اجتماعی؛ جیمز میجلی
• گوریل؛ آنتونی براون
• مامان جیغ‌جیغو؛ یوتا باوئر

این فهرست صرفاً نمونه‌ای از آثار منتشرشده است و به‌عنوان فهرست کامل کتاب‌های انتشارات علمی و فرهنگی ارائه نمی‌شود.

ویژگی‌های انتشارات علمی و فرهنگی

سابقه تاریخی طولانی

پیشینه این مجموعه به مؤسسات باسابقه نشر در ایران بازمی‌گردد و ساختار فعلی آن در ادامه فعالیت بنگاه ترجمه و نشر کتاب و مؤسسه فرانکلین شکل گرفته است.

تنوع موضوعی

ادبیات، تاریخ، فلسفه، علوم اجتماعی، هنر، متون کلاسیک و کودک و نوجوان تنها بخشی از موضوعات موجود در فهرست آثار این ناشر هستند.

توجه به ادبیات کلاسیک

انتشار آثاری از ادبیات کلاسیک ایران و جهان، در کنار آثار پژوهشی و ادبی معاصر، از ویژگی‌های قابل مشاهده فهرست علمی و فرهنگی است.

حضور آثار ترجمه‌ای

ترجمه آثار ادبی، فلسفی، تاریخی و علمی از بخش‌های مهم فعالیت این مجموعه بوده و در موضوع فعالیت رسمی شرکت نیز به آن اشاره شده است.

توجه به کتاب‌های کودک و نوجوان

آثار کودک و نوجوان نیز در میان کتاب‌های این ناشر حضور دارند و این بخش بخشی از تنوع موضوعی فهرست آن محسوب می‌شود.

اطلاعات کلی انتشارات علمی و فرهنگی

تاریخ‌های مربوط به ریشه‌های تاریخی و شکل‌گیری شرکت بر اساس منابع تاریخی و اسناد مربوط به شرکت تنظیم شده‌اند. در مورد «سال تأسیس» نمی‌توان یک تاریخ واحد را بدون توضیح ذکر کرد؛ زیرا سابقه این مجموعه از چند مرحله و چند مؤسسه شکل گرفته است.

سوالات متداول درباره انتشارات علمی و فرهنگی

انتشارات علمی و فرهنگی چه زمانی شکل گرفت؟

شرکت انتشارات علمی و فرهنگی در اواخر سال ۱۳۶۰ شکل گرفت؛ اما ریشه‌های تاریخی آن به بنگاه ترجمه و نشر کتاب و مؤسسه انتشارات فرانکلین بازمی‌گردد که هر دو فعالیت خود را از سال ۱۳۳۲ آغاز کرده بودند.

انتشارات علمی و فرهنگی چه نوع کتاب‌هایی منتشر می‌کند؟

این انتشارات در زمینه‌هایی مانند ادبیات، تاریخ، فلسفه، علوم اجتماعی، هنر، فرهنگ، متون کلاسیک و کودک و نوجوان فعالیت دارد و هم آثار تألیفی و هم ترجمه‌ای منتشر کرده است.

آیا انتشارات علمی و فرهنگی کتاب‌های ادبی منتشر می‌کند؟

بله. ادبیات فارسی و جهان بخش مهمی از فهرست این ناشر را تشکیل می‌دهد و آثاری از نویسندگانی مانند داستایفسکی، شکسپیر، هومر، تورگنیف و هسه در میان کتاب‌های آن دیده می‌شود.

آیا این انتشارات آثار فلسفی هم منتشر کرده است؟

بله. آثاری مانند جمهور افلاطون، سیاست ارسطو، فلسفه معاصر اروپایی و تاریخ فلسفه در جهان اسلامی در فهرست این ناشر قرار دارند.

آیا انتشارات علمی و فرهنگی کتاب کودک دارد؟

بله. کتاب‌هایی مانند گوریل، مامان جیغ‌جیغو و به آب نزدیک نشو دخترم در فهرست آثار این ناشر دیده می‌شوند.

آیا انتشارات علمی و فرهنگی کتاب‌های تاریخی منتشر می‌کند؟

بله. تاریخ یکی از حوزه‌های مهم این ناشر است و آثاری مانند تاریخ ماد، جهان باستان و تمدن و سرمایه‌داری در فهرست آن دیده می‌شوند.

جمع‌بندی

انتشارات علمی و فرهنگی یکی از مجموعه‌های باسابقه صنعت نشر ایران است که پیشینه آن به فعالیت بنگاه ترجمه و نشر کتاب و مؤسسه انتشارات فرانکلین در دهه ۱۳۳۰ بازمی‌گردد. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی در اواخر سال ۱۳۶۰ شکل گرفت و در سال ۱۳۷۲ نیز مجموعه مرتبط با فرانکلین در آن ادغام شد.

فهرست آثار این ناشر گستره زیادی دارد و از ادبیات فارسی و جهان و متون کلاسیک تا تاریخ، فلسفه، علوم اجتماعی، هنر و ادبیات کودک و نوجوان را شامل می‌شود. در بخش ادبیات ترجمه نیز آثار نویسندگان برجسته‌ای مانند داستایفسکی، شکسپیر، هومر، تورگنیف و هسه در کارنامه آن دیده می‌شود.

در مجموع، تنوع موضوعی، سابقه تاریخی و توجه هم‌زمان به آثار تألیفی، ترجمه‌ای، علمی، فرهنگی و ادبی از مهم‌ترین ویژگی‌های انتشارات علمی و فرهنگی به شمار می‌آید.